De Bundesrat (Bondsraad, ‘eerste Kamer’) heeft ingestemd met de omvangrijke hervorming van de huidige sociale bijstand, het Bürgergeld-systeem, en daarmee de weg vrijgemaakt voor de invoering van een nieuw basisinkomen voor werkzoekenden (Grundsicherung für Arbeitssuchende). De nieuwe regeling is gebaseerd op een wet van de Bundesregierung (Duits kabinet) en is bedoeld om de bestaande uitkering stapsgewijs te vervangen.
Voor grensgangers is relevant dat alhoewel het aansprak maken op een bijstandsuitkering in hun woonland doorgaans (zeer) beperkt is, bestaan er in beginsel onder bepaalde voorwaarden wel mogelijkheden (zie eind van het artikel voor die regels die in Duitsland gelden).
Na de goedkeuring door Bundestag en Bundesrat geldt de hervorming nu als definitief aangenomen. De wettelijke wijzigingen zullen grotendeels op 1 juli 2026 in werking treden.
Doelstellingen van de hervorming: meer bemiddeling, sterkere meewerkplicht
Met de invoering van de nieuwe Grundsicherung streeft de Bundesregierung ernaar het bestaande systeem sterker te richten op arbeidsmarktintegratie. Centraal staan daarbij het principe van „Forderns und Förderns“ (stimuleren en begeleiden) en een nauwere koppeling tussen ondersteuning en eigen verantwoordelijkheid.
Kern van de hervorming is een sterkere prioritering van de arbeidsbemiddeling. Jobcenters moeten in de toekomst nog consequenter beoordelen of rechthebbenden direct in werk kunnen worden geplaatst. Pas wanneer dit niet mogelijk is, komen kwalificatie- en bijscholingsmaatregelen in beeld.
Wijzigingen in verplichtingen en sancties
De hervorming voorziet tevens in een aanscherping van de medewerkingsplichten. Rechthebbenden worden sterker verplicht om actief mee te werken aan hun integratie in de arbeidsmarkt.
Bij schending van verplichtingen kunnen in de toekomst strengere sancties worden toegepast, waaronder een zwaardere en langere verlaging van uitkeringen. Ook herhaald verzuim van afspraken of het weigeren van passend werk kan consequenter worden bestraft.
Implementatie en inwerkingtreding
De nieuwe Grundsicherung vervangt het bestaande Bürgergeld stapsgewijs. Naast de naamswijziging van de uitkering zijn omvangrijke wijzigingen in het Zweite Buch Sozialgesetzbuch (SGB II, Tweede boek van het Duitse Sociaal Wetboek) voorzien.
De Bundesregierung plant een gefaseerde invoering, waarbij het grootste deel van de regels vanaf juli 2026 van kracht wordt.
Aandachtspunt voor EU-burgers
De Duitse Grundsicherung is in beginsel niet exporteerbaar naar een andere EU-lidstaat. Daarnaast geldt dat EU-burgers die uitsluitend voor het zoeken van werk in Duitsland verblijven en daar niet voldoende hebben gewerkt, in principe pas na vijf jaar rechtmatig verblijf aanspraak kunnen maken op uitkeringen op grond van het SGB II (Grundsicherung) en SGB XII (Sozialhilfe – bijstand).
Tegelijkertijd volgt uit de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie dat een aanvraag om sociale bijstand niet automatisch leidt tot verlies van verblijfsrecht. Duitse instanties moeten altijd eerst de individuele situatie beoordelen. Verdere informatie hierover vindt u op de website van de EU-Gleichbehandlungsstelle.
Meer informatie
Meer informatie over de hervorming vindt u op de website van de Bundesregierung.